Tam cúc là một trò chơi bài dân gian quen thuộc, gắn liền với đời sống sinh hoạt văn hóa của người Việt, đặc biệt phổ biến tại khu vực miền Bắc. Trò chơi này có luật chơi không quá phức tạp, dễ nhớ, dễ học, phù hợp với nhiều lứa tuổi và thường xuất hiện trong những dịp lễ tết, hội làng hay các buổi sum họp gia đình. Không giống những trò chơi bài hiện đại thiên về tính toán phức tạp, tam cúc mang đậm tính giải trí, giao lưu và duy trì nét đẹp truyền thống. Tuy nhiên, để chơi đúng luật và tránh nhầm lẫn, người chơi vẫn cần nắm rõ cách nhận biết quân bài, thứ tự lớn nhỏ, quy trình đánh bài và cách tính thắng thua.
Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn hiểu đầy đủ về cách chơi bài tam cúc, từ khâu chuẩn bị, luật chơi cơ bản cho đến những quy tắc đặc biệt thường được áp dụng trong thực tế.
Người chơi và không gian chơi tam cúc
Người chơi
Theo nguồn trích dẫn từ 33win, Tam cúc không giới hạn đối tượng tham gia. Bất kể nam hay nữ, già hay trẻ, chỉ cần biết cách chơi là đều có thể tham gia. Trò chơi này mang tính cộng đồng cao và thường tạo ra không khí vui vẻ, gắn kết.
Số lượng người chơi tam cúc phổ biến nhất là 4 người. Ngoài ra, vẫn có thể chơi với 2 hoặc 3 người, tuy nhiên luật chia bài và cách chơi sẽ có một vài điều chỉnh cho phù hợp.
Không gian chơi
Do không yêu cầu bàn chơi cầu kỳ, tam cúc có thể được chơi ở nhiều địa điểm khác nhau. Người chơi chỉ cần ngồi cố định một chỗ, có thể là trong nhà, ngoài sân, đầu làng hoặc bất kỳ khoảng không gian trống nào thuận tiện.
Quân bài và bộ bài tam cúc
Lá bài tam cúc được làm từ bìa mỏng, có hình chữ nhật dài và hẹp, nền màu trắng. Trên mỗi lá bài có ghi tên bằng chữ Hán, quân đỏ được đóng dấu màu đỏ để phân biệt, đồng thời có hình minh họa tương ứng với tên quân. Mặt sau của tất cả các lá bài đều giống nhau.
Một bộ bài tam cúc gồm 32 lá, chia đều thành 16 quân đỏ và 16 quân đen. Mỗi màu đều có đầy đủ các loại quân sau:
- Tướng: Có hình vị tướng ngồi trên ghế, phía sau có cắm cờ. Mỗi màu chỉ có một quân. Tướng đỏ gọi là Tướng Ông và là quân lớn nhất, tướng đen gọi là Tướng Bà.
- Sĩ: Có hình vị quan đội mũ cánh chuồn, phía sau là một em bé đứng khoanh tay. Có hai quân, trong đó quân đỏ gọi là Sĩ điều.
- Tượng (tịnh): Có hình con voi, gồm hai quân, đỏ gọi là Tượng hồng, đen gọi là Tượng thâm.
- Xe: Có hình cỗ xe với màu sắc đặc trưng, mỗi màu có hai quân.
- Pháo: Có hình khẩu pháo, mỗi màu có hai quân.
- Mã: Có hình con ngựa, mỗi màu có hai quân.
- Tốt: Có hình người lính cầm đao, mỗi màu có năm quân, trong đó tốt đen là quân thấp nhất.
Cách chia bài theo số lượng người chơi
- 2 người chơi: Mỗi người được chia 16 lá.
- 3 người chơi: Mỗi người được chia 9 lá, các quân bị loại khỏi bộ bài gồm Tướng, Sĩ và Tốt đen.
- 4 người chơi: Mỗi người được chia 8 lá.
Cách xếp bài tam cúc
- Đôi: Hai lá bài cùng tên và cùng màu.
- Bộ ba: Ba lá bài cùng màu, thường là tướng – sĩ – tượng hoặc xe – pháo – mã.
- Tứ tử: Bốn quân tốt cùng màu.
- Ngũ tử: Năm quân tốt cùng màu.
- Bài lẻ: Những lá bài không xếp được vào các bộ trên.
Luật chơi bài tam cúc cơ bản
Do các lá bài được ghi bằng chữ Hán, người chơi cần nhận biết được tên quân thông qua hình ảnh hoặc đã quen mặt chữ để tránh nhầm lẫn trong quá trình chơi.
Thứ tự lớn nhỏ của các quân bài được sắp xếp theo quy tắc chung như sau, quân đỏ luôn lớn hơn quân đen cùng loại:
Tướng > Sĩ > Tượng > Xe > Pháo > Mã > Tốt
Ngoài ra, người chơi cần nắm rõ các khái niệm như trình làng, gọi bài và cách tính điểm để ván chơi diễn ra suôn sẻ.
Cách chơi bài tam cúc chi tiết
Theo nguồn tham khảo từ những người tham gia bắn cá 33win, trước khi bắt đầu, sẽ chọn ra một người bắt cái. Việc bắt cái được thực hiện bằng cách đếm theo chiều tay phải, lần lượt gọi tên các quân bài theo thứ tự: Tướng, Sĩ, Xe, Pháo, Mã, Tốt. Khi dừng lại ở người nào thì người đó trở thành cái và được chia bài đầu tiên.
Người cầm cái sẽ là người ra bài đầu tiên và gọi bài, có thể gọi “một cây”, “đôi cây” hoặc “ba cây”. Những người chơi còn lại phải ra số lượng bài tương ứng với lời gọi.
Trong ván chơi 2 hoặc 4 người, lượt đánh đầu tiên áp dụng khẩu lệnh “cấm tướng, cấm sĩ, lấy tượng cầm đầu”. Khi đó, quân bài lớn nhất được phép đánh là tượng hồng. Nếu vi phạm quy định này, người chơi sẽ không được quyền ăn.
Với ván chơi 3 người, khẩu lệnh sẽ đổi thành “cấm sĩ, cấm tượng, lấy xe cầm đầu”, và xe hồng là quân bài lớn nhất được phép đánh ở lượt đầu.
Khi đánh bài, tất cả các quân bài đều phải úp xuống chiếu. Sau khi mọi người ra bài xong, người cầm cái sẽ lật bài trước, tiếp theo là những người chơi khác. Ai có bài lớn nhất sẽ thắng lượt đó và tiếp tục cầm cái ở ván sau. Người thua không cần lật bài.
Quy tắc trình làng và gọi bài
- Các bộ đôi hoặc bộ ba sẽ ăn được bộ cùng loại có giá trị thấp hơn.
- Các bộ cùng loại nhưng màu đỏ sẽ ăn được bộ màu đen.
- Nếu người chơi lên bài có tứ tử hoặc ngũ tử, không phân biệt màu, thì được trình làng trước khi cái gọi cây đầu tiên và được xử thắng ngay ván đó.
Quy tắc tính thắng thua ở vòng cuối
- Trước khi hết bài, cái có thể gọi kết đôi hoặc kết ba để tăng điểm. Kết đôi cao nhất là xe hồng. Nếu bị người khác đè bài, điểm thưởng sẽ tính cho người đè.
- Kết tốt đen là trường hợp cái gọi đôi cuối cùng là tốt đen và thắng.
- Đề tốt đen, tứ tử hoặc ngũ tử đen có thể bị đè bởi bài đỏ cùng loại, khi đó người ra bài đen phải đền cho người ăn bài đỏ.
- Đi đêm: Là hình thức tráo bài giữa các người chơi, chỉ được áp dụng khi đã thống nhất luật từ trước.
- Trong một ván bài, ai kết trước sẽ là người thắng, những người thua sẽ lấy điểm kết trừ đi số cây còn lại trên bài.
Với luật chơi rõ ràng, nhịp độ chậm rãi và không khí vui vẻ, tam cúc không chỉ là một trò chơi giải trí mà còn là nét văn hóa truyền thống cần được gìn giữ. Khi nắm vững luật và cách chơi bài Tam Cúc, người chơi sẽ cảm nhận được trọn vẹn sự thú vị của trò chơi dân gian này.
